به جستجو كشاند ، تحقيق دربارهء چند حادثهء به ظاهر كوچك بود كه به مناسبت كتابها و مقاله‌هايى كه در كار نوشتن آن بودم ، مىبايست بررسى شود . داستان : غرانيق ، داستان شهربانو ، علّت يا علل كشته شدن عمر و عثمان ، توطئهء خوارج در قتل على ( ع ) ، جنايت‌هايى كه به خوارج عصر على ( ع ) نسبت داده‌اند ، سعد بن عبداللّه بن ابى سرح و افزودن او به قرآن ، و داستانهايى از اين قبيل كه مورخان ساده لوح چون طبرى و ديگران در كتاب خود آورده‌اند ، و متأسّفانه بعض آن داستان‌هاى بى اصل ، دستاويزى براى شرق‌شناسان و معاندان اسلام گرديده است . در پايان اين بررسىها بود كه دانستم بيشتر اين وقايع بدان صورت كه مورّخان ديرين نوشته‌اند ، رخ نداده است ؛ امّا افسوس كه آنان نوشته‌اند و مورّخان بعد نيز تا آنجا كه مىخواسته‌اند و مىتوانسته‌اند ، بدان پيرايه بسته‌اند . مسلّم شد كمتر حادثهء تاريخى است كه از رنگ تبليغات سياسى امويان و عباسيان و يا تعصّبات دينى مذاهب مختلف بر كنار مانده و حقيقت آن دگرگون نشده باشد . به اين نتيجه رسيدم كه براى دريافت حقيقت تاريخى - هر چند بر اساس مظنّه و احتمال هم باشد - خواندن متن تاريخ آن سال‌ها به تنهايى كافى نيست ، بلكه بايد تاريخ را با ديگر شرايط ، از جمله وضع جغرافيايى ، اقتصادى و اجتماعى سنجيد ، چنان كه شيوهء علمى تاريخ نويسان امروز هم همين است . مورّخان پيشين هر چند در ضبط وقايع ، كوشش بسيار كرده‌اند و از اين جهت بر اخلاف خود حقّى بزرگ دارند امّا در تحليل و تحقيق آن چنان كه بايد رعايت شرايط لازم نشده است و در اين باره آنان را بايد معذور داشت ، چه اين راهى است كه تلاشهاى علمى قرن گذشته و حاضر به روى پژوهندگان گشوده است . به هر حال ، چنان كه در متن كتاب آمده است اگر تاريخ اسلام با بينشى نو بررسى شود ، پرده از روى بسيارى از وقايع پراهميّت برداشته خواهد شد . 1 - 17 . برگزيده‌هايى از كتاب قيام امام حسين ( ع ) مؤلف محترم با طرح سؤالى اساسى تلويحاً لزوم يك تحقيق جامع و دامنه‌دارى را پيرامون بىتفاوتى اكثريّت مسلمانان در رابطه با شهادت امام حسين ( ع ) يادآور مىگردد و عمق اين فاجعه را چنين به تصوير مىكشد : بدون شك در سال شصت و يكم هجرى ، عدّه‌اى كه شمار آنان اندك نبود در كوفه ، بصره ،